Overslaan naar inhoud

Slim zijn betekent niet dat alles vanzelf gaat

Table of contents

No titles in the blog post

Slim zijn betekent niet dat alles vanzelf gaat

Wanneer cognitieve sterktes en ondersteuningsnoden samenkomen.

Een kind dat complexe verbanden begrijpt, verrassende oplossingen bedenkt en razendsnel nieuwe informatie verwerkt, lijkt op het eerste gezicht weinig ondersteuning nodig te hebben.

Maar wat als datzelfde kind moeite heeft met spelling? Als schrijven een enorme inspanning vraagt? Als plannen niet lukt, de aandacht voortdurend afdwaalt of sociale situaties bijzonder ingewikkeld aanvoelen?

Hoe kan een kind zo sterk denken en tegelijkertijd zo moeilijk tot leren komen?

Voor sommige kinderen is dit dagelijkse realiteit. Hun cognitieve mogelijkheden zijn groot, maar bepaalde leer- of ontwikkelingsmoeilijkheden maken het lastig om die mogelijkheden te tonen.

Daardoor worden hun sterktes soms onderschat, terwijl hun moeilijkheden niet altijd voldoende worden herkend.

In de wetenschappelijke literatuur wordt voor kinderen bij wie hoge cognitieve mogelijkheden samengaan met een leer- of ontwikkelingsproblematiek vaak de term twice-exceptional gebruikt, ook wel dubbel bijzonder genoemd.

Bij ANDERSOM kijken we verder dan die ogenschijnlijke tegenstelling.

Want een kind kan uitzonderlijk sterk zijn in denken en tegelijkertijd ondersteuning nodig hebben om tot leren te komen.

Wat betekent dubbel bijzonder?

Sommige kinderen beschikken over sterke cognitieve mogelijkheden en ervaren tegelijkertijd moeilijkheden die hun ontwikkeling of leerproces beïnvloeden.

In de wetenschappelijke literatuur spreken we dan over twice-exceptional of dubbel bijzondere kinderen.

Het gaat bijvoorbeeld om hoogbegaafde kinderen bij wie ook ADHD, autisme (ASS), dyslexie, dyscalculie of een andere leer- of ontwikkelingsstoornis aanwezig is.

Wat deze kinderen bijzonder maakt, is dat hun sterktes en moeilijkheden elkaar soms kunnen verbergen.

Drie situaties die kunnen voorkomen:

  • De sterktes vallen op, de moeilijkheden blijven verborgen. Een kind begrijpt complexe leerstof, maar moet enorm veel inspanning leveren om geschreven opdrachten af te werken.

  • De moeilijkheden vallen op, de sterktes blijven verborgen. Een kind heeft opvallende spellingproblemen of moeite met aandacht en organisatie, waardoor zijn sterke denkvermogen minder zichtbaar wordt.

  • Sterktes en moeilijkheden maskeren elkaar. Een kind behaalt gemiddelde schoolresultaten, terwijl het cognitief veel meer aankan en tegelijk ondersteuning nodig heeft.

Daardoor vertellen schoolresultaten niet altijd het volledige verhaal.

Een gemiddelde prestatie betekent niet noodzakelijk een gemiddeld cognitief potentieel.

Het herkennen van dubbel bijzondere kinderen vraagt daarom een brede blik. Niet alleen op toetsen en resultaten, maar ook op hun denkprocessen, interesses, leerstrategieën, ontwikkeling en ondersteuningsbehoeften.

Bij ANDERSOM vertrek ik vanuit die volledige kijk op het kind. We willen begrijpen waar de mogelijkheden liggen, wat het leren bemoeilijkt en welke aanpak het kind helpt om verder te groeien.

Wanneer sterktes en moeilijkheden elkaar verbergen

Stel je een kind voor dat ingewikkelde wiskundige vraagstukken begrijpt, maar voortdurend fouten maakt bij eenvoudige spellingsoefeningen.

Of een kind dat verrassend originele ideeën bedenkt, maar er niet in slaagt om die gedachten vlot op papier te zetten.

Misschien herken je ook het kind dat tijdens een gesprek bijzonder sterk redeneert, maar in de klas moeite heeft om instructies te volgen, zijn materiaal te organiseren of zelfstandig aan een opdracht te beginnen.

Wat als we vooral zien wat niet lukt, en daardoor vergeten te kijken naar wat een kind wél kan?

Bij dubbel bijzondere kinderen kunnen cognitieve sterktes en ondersteuningsnoden op een complexe manier samenkomen.

Een kind met sterke verbale vaardigheden kan bijvoorbeeld bepaalde moeilijkheden compenseren. Omgekeerd kunnen problemen met lezen, schrijven, motoriek of aandacht ervoor zorgen dat het zijn denkvermogen onvoldoende kan tonen.

Dat kan leiden tot misverstanden.

Op school horen deze kinderen soms uitspraken zoals:

  • "Als je zo slim bent, waarom maak je dan zoveel fouten?"

  • "Je kunt het wel, als je maar beter je best doet."

  • "Je resultaten zijn gemiddeld, dus extra uitdaging is niet nodig."

  • "Je moet gewoon wat zelfstandiger worden."

Zulke uitspraken kunnen voorbijgaan aan de werkelijke onderwijsbehoeften van een kind.

Want intelligentie beschermt niet automatisch tegen leerproblemen, en leerproblemen sluiten een hoge intelligentie niet uit.

Daarom is het belangrijk om sterktes en moeilijkheden afzonderlijk én in samenhang te onderzoeken.

Een kind kan tegelijkertijd nood hebben aan cognitieve uitdaging, aangepaste hulpmiddelen, expliciete instructie en ondersteuning bij het ontwikkelen van leerstrategieën.

Het is geen keuze tussen uitdagen of ondersteunen. Soms heeft een kind beide nodig.

Bij ANDERSOM kijk ik daarom niet alleen naar wat zichtbaar moeilijk loopt, maar ook naar het potentieel dat daarachter schuilgaat.

Ondersteuning en uitdaging gaan hand in hand

Een kind dat cognitief sterk is, heeft niet automatisch minder ondersteuning nodig. En een kind dat ondersteuning nodig heeft, hoeft daarom niet minder uitgedaagd te worden.

Toch worden die twee behoeften in de praktijk soms tegenover elkaar geplaatst.

Moet een kind eerst zijn spelling verbeteren voordat het moeilijkere denkvragen krijgt? Moet het eerst zelfstandig kunnen plannen voordat het aan uitdagende projecten mag deelnemen?

Waarom zouden we wachten met het ontwikkelen van talent tot alle moeilijkheden verdwenen zijn?

Bij dubbel bijzondere kinderen is het belangrijk om tegelijkertijd aandacht te besteden aan hun cognitieve mogelijkheden én hun ondersteuningsnoden.

Dat kan op verschillende manieren.

1. Hulpmiddelen inzetten waar ze nodig zijn

Een spellingcorrector, voorleessoftware, aangepaste schrijfmogelijkheden of extra verwerkingstijd kunnen helpen om bepaalde belemmeringen te verminderen.

Het doel is niet om de leerdoelen zomaar te verlagen, maar om na te gaan hoe een kind zijn kennis en vaardigheden zo goed mogelijk kan tonen.

Welke aanpassingen passend zijn, hangt af van het kind, de opdracht en het doel dat geëvalueerd wordt.

2. Blijven uitdagen op cognitief niveau

Een kind dat moeite heeft met schrijven, kan tegelijkertijd complexe problemen oplossen, kritisch redeneren of originele oplossingen bedenken.

Daarom blijft passende cognitieve uitdaging belangrijk, ook wanneer er bijkomende ondersteuning nodig is.

3. Expliciet werken aan leerstrategieën

Sommige kinderen hebben gerichte begeleiding nodig bij plannen, organiseren, taakinitiatie of het opvolgen van hun eigen werk.

Die vaardigheden ontwikkelen zich niet noodzakelijk vanzelf door een hoge intelligentie.

4. Samenwerken vanuit een gedeeld beeld

Ouders, leerkrachten en betrokken zorgprofessionals zien soms verschillende kanten van hetzelfde kind.

Door observaties, onderzoeksgegevens, sterktes en moeilijkheden samen te brengen, ontstaat een vollediger beeld van wat het kind nodig heeft.

Passende ondersteuning betekent niet dat we minder verwachten van een kind. Het betekent dat we beter afstemmen wat we verwachten en hoe we het kind helpen om te groeien.

Bij ANDERSOM zoeken we samen naar balans: ruimte voor talentontwikkeling, met aandacht voor de obstakels die het leerproces kunnen bemoeilijken.

Vijf handvatten voor ouders en leerkrachten

Wat helpt een dubbel bijzonder kind écht?

Elk dubbel bijzonder kind heeft een eigen combinatie van sterktes, uitdagingen en ondersteuningsbehoeften. Er bestaat daarom geen aanpak die voor ieder kind op dezelfde manier werkt.

Toch zijn er een aantal uitgangspunten die ouders en leerkrachten kunnen helpen.

1. Breng sterktes én moeilijkheden in kaart

Kijk niet alleen naar wat fout loopt. Onderzoek ook waar een kind energie van krijgt, welke denkvaardigheden sterk ontwikkeld zijn en bij welke activiteiten het helemaal opbloeit.

Een volledig beeld helpt om gerichter te ondersteunen.

2. Maak onderscheid tussen kunnen en tonen

Een kind dat een antwoord mondeling uitstekend kan uitleggen, maar moeite heeft om het op te schrijven, heeft mogelijk een andere manier nodig om zijn kennis zichtbaar te maken.

Denk aan mondelinge toelichting, typen, voorleessoftware of andere passende hulpmiddelen. Houd daarbij rekening met het leerdoel dat je wilt bereiken.

3. Blijf cognitief uitdagen

Wacht niet tot alle moeilijkheden opgelost zijn voordat je verrijking of verdieping aanbiedt.

Ook een kind dat ondersteuning nodig heeft bij spelling, motoriek of aandacht, kan behoefte hebben aan complexe denkvragen en uitdagende leeractiviteiten.

4. Leer vaardigheden expliciet aan

Plannen, organiseren, omgaan met fouten en hulp vragen zijn vaardigheden die kinderen kunnen ontwikkelen.

Maak opdrachten overzichtelijk, denk samen na over een aanpak en bouw ondersteuning geleidelijk af wanneer het kind daar klaar voor is.

5. Werk samen met het kind

Vraag niet alleen aan volwassenen wat volgens hen nodig is. Betrek ook het kind zelf.

Wat vindt het moeilijk? Wat helpt al? Waar wil het beter in worden? Welke talenten wil het verder ontdekken?

Door kinderen inspraak te geven, krijgen ze meer inzicht in hun eigen leerproces en ondersteuningsbehoeften.

Een kind hoeft niet eerst zijn moeilijkheden te overwinnen om de kans te krijgen zijn talenten te ontwikkelen.

Bij ANDERSOM vertrek ik vanuit mogelijkheden, zonder de uitdagingen te minimaliseren. Ik zoek samen naar een aanpak waarin een kind zich begrepen, ondersteund én uitgedaagd voelt.

Anders kijken naar wat een kind nodig heeft

Soms zien we vooral het kind dat fouten maakt. Dat moeite heeft met schrijven, zijn aandacht verliest of vastloopt bij opdrachten die voor anderen eenvoudig lijken.

Maar achter die moeilijkheden kan een kind schuilgaan dat uitzonderlijk snel denkt, verbanden ziet die anderen nog niet opmerken en mogelijkheden ontdekt die gemakkelijk over het hoofd worden gezien.

Het ene sluit het andere niet uit.

Een kind kan cognitief sterk zijn én moeite hebben met leren. Het kan behoefte hebben aan extra uitdaging én aan gerichte ondersteuning. Het kan veel begrijpen en toch hulp nodig hebben om zijn gedachten om te zetten in handelen.

Bij ANDERSOM geloof ik dat groei begint bij een volledig beeld van het kind.

Niet door moeilijkheden te negeren. Niet door alleen op tekorten te focussen. Maar door sterktes te erkennen, ondersteuningsbehoeften ernstig te nemen en samen te zoeken naar wat werkt.

Want een kind hoeft niet eerst aan alle verwachtingen te voldoen om kansen te krijgen om te groeien.

Soms begint verandering wanneer we niet langer vragen waarom iets niet lukt, maar onderzoeken wat een kind nodig heeft om verder te kunnen.

ANDERSOM — Anders kijken. Meer begrijpen.

Wetenschappelijke bronnen 

Dit artikel is gebaseerd op wetenschappelijke literatuur over dubbel bijzondere kinderen (twice-exceptional learners), de herkenning van hun cognitieve mogelijkheden en ondersteuningsnoden, en passende onderwijsbegeleiding.

Foley Nicpon, M., Allmon, A., Sieck, B., & Stinson, R. D. (2011). Empirical investigation of twice-exceptionality: Where have we been and where are we going? Gifted Child Quarterly, 55(1), 3–17.

https://doi.org/10.1177/0016986210382575

Foley-Nicpon, M. (2020). High ability students with coexisting disabilities: Implications for school psychological practice. Psychology in the Schools, 57(10), 1615–1626.

https://doi.org/10.1002/pits.22342

Twice-Exceptional Students: Review of Implications for Special and Inclusive Education (2021). Education Sciences, 11(2), artikel 85.

https://doi.org/10.3390/educsci11020085